Szkodliwe czynniki biologiczne w środowisku pracy

with Brak komentarzy

Czynniki biologiczne w środowisku pracy to temat, który przysparza sporo wątpliwości. Bo niby skąd wiedzieć jakie mogą występować szkodliwe czynniki biologiczne w środowisku pracy? Hałas słychać, chemię stosowaną w procesie znamy, zapylenie (zazwyczaj) widać. Czynników biologicznych w większości nie widać. Skąd więc dowiedzieć się czy występują? A jeśli tak, to które? Zapraszam do lektury.

Szkodliwe czynniki biologiczne w środowisku pracy

 

Czym są szkodliwe czynniki biologiczne?

Są to mikro-makroorganizmy oraz wytarzane przez nie substancje, które oddziałują negatywnie na organizm człowieka w procesie pracy i mogą być przyczyną chorób zawodowych lub parazawodowych. Dzieli się je na:

  • czynniki wywołujące choroby zakaźneinwazyjne: priony, wirusy, bakterie, grzyby pierwotniaki, robaki, pasożytnicze stawonogi,
  • alergeny biologiczne: bakterie, grzyby, cząstki roślinne i zwierzęce,
  • toksyny biologiczne, w tym czynniki immunotoksyczne: endotoksyna bakteryjna, mikotoksyny, glukany grzybicze, lotne związki organiczne, toksyny roślinne, jady zwierzęce,
  • czynniki rakotwórcze: alfatoksyny, pył drzewny.

 

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych

Grupa 1 zagrożenia

Czynniki, przez które wywołanie chorób u ludzi jest mało prawdopodobne.

 

Grupa 2 zagrożenia

Czynniki, które mogą wywoływać choroby u ludzi, mogą być niebezpieczne dla pracowników, ale rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest mało prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.

 

Grupa 3 zagrożenia

Czynniki, które mogą wywoływać u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.

 

Grupa 4 zagrożenia

Czynniki, które wywołują u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenienie czynników w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj nie istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia. 

 

Najbardziej narażeni

Grupy zawodowe o największym ryzyku narażenia na szkodliwe czynniki biologiczne w środowisku pracy to:

  • pracownicy służby zdrowia, laboratoriów i zwierzętarni, weterynarze,
  • pracownicy rolnictwa, leśnictwa.
  • pracownicy zatrudnieni przy zbieraniu i przetwarzaniu odpadów i oczyszczaniu ścieków,
  • pracownicy przemysłu biotechnologicznego
  • inne grupy zawodowe, np. niektóre działy przemysłu włókienniczego, metalurgicznego, górnictwa, bibliotekarze itp.

 

Służba zdrowia

Personel szpitali i laboratoriów to najbardziej zagrożona grupa zawodowa. Największe zagrożenia to zakażenia wirusowym zapaleniem wątroby typu B (HBV). Stosowanie szczepień ochronnych wpłynęło na znaczące zmniejszenie przypadków zachorowań. Drugie poważne zagrożenie stanowi ludzki wirus upośledzenia odporności (HIV), który wywołuje chorobę AIDS. Wirus ten przenosi się przez krew, jednak szybko ginie w środowisku zewnętrznym. Przez to, liczba zachorowań na AIDS pochodzenia zawodowego jest bardzo niska w skali świata. W przypadku zakłucia igłą skażoną krowią z wirusem HIV, prawdopodobieństwo zakażenia wynosi 0,3%, podczas gdy analogiczna sytuacja w przypadku HBV wynosi 6-30%.

 

Przemysł 

Czynniki biologiczne, które stwarzają zagrożenia zawodowe stwierdzane są w nowych środowiskach pracy, w których ich obecność mogłaby wydawać się mało prawdopodobna. Typowym przykładem są tutaj zakłady przemysłu metalurgicznego, gdzie drobnoustroje rozwijają się w zużytych olejachemulsjach olejowo-wodnych stosowanych do smarowania i chłodzenia maszyn i urządzeń. Mikroorganizmy mogą uwalniać się do środowiska pracy jako składnik tzw. „mgły olejowej” i stwarzać bardzo poważne zagrożenie powstania chorób układu oddechowego. Największe zagrożenie stwarzają bakterie Gram-ujemne i wytwarzane przez nie endotoksyny. Występują one w olejach i emulsjach oraz w osadnikach olejowych maszyn, a także w powietrzu zakładów metalurgicznych.

Wśród bakterii tych przeważa rodzina Pseudomonadaceae. Gatunek Pseudomonas fluorescens został uznany za prawdopodobną przyczynę nowej podjednostki AZPP (alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych – choroba zawodowa), opisanej pod nazwą „płuca robotnika obsługującego maszyny” (machine operator’s lung). Poza Pseudomonadaceae, AZPP mogą też wywoływać atypowe prątki Mycobacterium chelonae, Mycobacterium spp.

 

Bibliotekarze i archiwiści

Ale i konserwatorzy zabytków, renowatorzy i zbliżone profesje są narażeni na grzyby pleśniowe, zwłaszcza z rodzajów: Aspergillus, Penicillium, Cheatomium, Stachybotrys, Cladosporium. Występują one w zawilgoconych książkach, dokumentach i zabytkach.

 

Profilaktyka

  • Najważniejszym punktem profilaktyki jest unikanie stosowania szkodliwego czynnika biologicznego, jeśli to oczywiście możliwe. Wskazane jest zastąpienie go innych czynnikiem, który nie jest niebezpieczny.
  • W drugiej kolejności należy ograniczać liczbę pracowników narażonych na kontakt szkodliwych czynników biologicznych.
  • Już na etapie projektowania procesu pracy należy wziąć pod uwagę eliminowanie lub minimalizowanie narażenia pracowników na kontakt ze szkodliwymi czynnikami biologicznymi.
  • Konieczne jest też zapewnienie pracownikom środków ochrony zbiorowej, a jeśli będzie to niemożliwe, to środków ochrony indywidualnej.
  • Kolejny punkt to zapewnienie środków hermetyczności, aby zapobiec przypadkowemu przeniesieniu czynnika biologicznego.
  • Stosowanie znaków ostrzegawczych.
  • Przygotowanie planu postępowania na wypadek awarii z udziałem szkodliwego czynnika biologicznego z grupy 3 lub 4.
  • Przeprowadzanie badań na obecność szkodliwych czynników biologicznych.
  • Zapewnienie bezpiecznego zbierania, przechowywania i usuwania odpadów z zastosowaniem bezpiecznych i oznakowanych pojemników.
  • Systematyczne szkolenia pracowników.
  • Poinformowanie pracownika o możliwości skorzystania z badań lekarskich po ustaniu narażenia.
  • Prowadzenie rejestru pracowników narażonych na działanie szkodliwych czynników biologicznych zakwalifikowanych do grupy 3 lub 4.

 

Ponadto, pracodawca ma obowiązek zapewnić:

  • bezpieczne warunki spożywania posiłków i napojów w wydzielonych pomieszczeniach,
  • wyposażenie pracownika w odpowiednie środki ochrony indywidualnej i przechowywanie ich w wyraźnie oznakowanym miejscu,
  • pomieszczenia i urządzenia higieniczno- sanitarne oraz środki higieny osobistej oraz środki do odkażania skóry lub błon śluzowych,
  • warunków odkażania, czyszczenia, w razie konieczności również niszczenia odzieży, ŚOI i wyposażenia, które zostały skażone szkodliwym czynnikiem biologicznym,
  • pisemne instrukcje postępowania ze szkodliwymi czynnikami biologicznymi,
  • podjęcie natychmiastowych działań likwidujących przyczyny i skutki awarii lub wypadku.

 

Wykaz szkodliwych czynników biologicznych

Wykaz ten znajdziesz w punkcie II. załącznika nr 1 do rozporządzenia [1].

 

Środki hermetyczności

Załącznik nr 4 do rozporządzenia [1] – wykaz środków hermetyczności i stopni hermetyczności dla laboratoriów, zwierzętarni, pomieszczeń izolacyjnych dla ludzi i zwierząt.

Załącznik nr 5 do rozporządzenia [1] – wykaz środków hermetyczności i stopni hermetyczności w procesach przemysłowych.

 

Skąd wiedzieć czy występują czynniki biologiczne?

W niektórych przypadkach jest to oczywiste, np. w szpitalach, pracach ze zwierzętami, roślinami, grzybami. Jednak jak zweryfikować czy istnieją czynniki mikrobiologiczne tam, gdzie nie jest to takie oczywiste? Koniecznie zaopatrz się w książkę „Biologiczne czynniki zagrożenia zawodowego Klasyfikacja, narażone grupy zawodowe, pomiary, profilaktyka” autorzy: Jacek Dutkiewicz, Radosław Śpiewak, Leon Jabłoński, Jolanta Szymańska,  wyd. Ad Punctum. W mojej ocenie, jest to pozycja obowiązkowa dla każdego, kto styka się z tematem szkodliwych czynników biologicznych w środowisku pracy. Znajdziesz tam między innymi szczegółową klasyfikację grup zawodowych narażonych na działanie szkodliwych czynników biologicznych w środowisku pracy. Jest to naprawdę wartościowa i przydatna pozycja, którą z pełnym przekonaniem polecam.

 

Szkodliwe czynniki biologiczne a ocena ryzyka zawodowego

Przepisy nie nakładają na pracodawcę obowiązku prowadzenia pomiarów środowiska pracy pod kątem występowania szkodliwych czynników biologicznych. Obowiązkiem pracodawcy jest natomiast uwzględnienie występowania szkodliwych czynników biologicznych w ocenie ryzyka zawodowego. Ocenę tę można w zasadzie przeprowadzić tylko na podstawie danych literaturowych, np. książki wymienionej w poprzednim akapicie. Przyda Ci się również baza materiałów do pobrania Instytutu Medycyny Pracy im. Prof. J. Nofera w Łodzi.

 

Podstawy prawne:

[1] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (Dz.U. 2005 nr 81 poz. 716)z późniejszymi zmianami:

[2] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 25 marca 2014 r. w sprawie biologicznych czynników chorobotwórczych podlegających zgłoszeniu, wzorów formularzy zgłoszeń dodatnich wyników badań w kierunku biologicznych czynników chorobotwórczych oraz okoliczności dokonywania zgłoszeń (Dz.U. 2014 poz. 459) 

 

Literatura:

[1] Jacek Dutkiewicz, Radosław Śpiewak, Leon Jabłoński, Jolanta Szymańska „Biologiczne czynniki zagrożenia zawodowego Klasyfikacja, narażone grupy zawodowe, pomiary, profilaktyka” wyd. Ad Punctum 

 

Follow Barbara Swoboda-Rozmus:

10 lat pracowałam w służbie BHP. Mam uprawnienia nauczyciela zawodu. Ale nie chcę uczyć w szkole według schematów. Chcę dzielić się z Wami moją wiedzą, po prostu, jak koleżanka po fachu.